Cổ phần của công ty cổ phần về nguyên tắc được tự do chuyển nhượng; người mua trở thành cổ đông kể từ khi thông tin của họ được ghi vào sổ đăng ký cổ đông. Tự do này có ba nhóm ngoại lệ quan trọng: hạn chế đối với cổ phần phổ thông của cổ đông sáng lập trong giai đoạn đầu sau khi thành lập, hạn chế đối với một số loại cổ phần ưu đãi, và hạn chế do điều lệ công ty tự đặt ra (với điều kiện được ghi trên cổ phiếu tương ứng).
Với công ty chưa niêm yết, chuyển nhượng được thực hiện bằng hợp đồng giữa hai bên hoặc qua giao dịch trên thị trường chứng khoán nếu cổ phần đã đăng ký giao dịch. Công ty không phải "duyệt" mỗi giao dịch, nhưng phải ghi nhận vào sổ đăng ký cổ đông khi có yêu cầu hợp lệ. Việc đăng ký với cơ quan đăng ký kinh doanh chủ yếu áp dụng khi giao dịch làm thay đổi cổ đông là nhà đầu tư nước ngoài hoặc thông tin cổ đông sáng lập theo quy định hiện hành.
Bài viết dành cho người mua, người bán và bộ phận pháp chế của công ty cổ phần tư nhân. Các mốc thời gian, tỷ lệ và mức thuế cụ thể cần kiểm Luật Doanh nghiệp, Luật Chứng khoán và luật thuế thu nhập hiện hành.
Ba nhóm hạn chế chuyển nhượng cần kiểm trước khi ký
Cổ phần phổ thông của cổ đông sáng lập. Trong một khoảng thời gian luật định tính từ ngày công ty được cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, cổ đông sáng lập được tự do chuyển nhượng cho cổ đông sáng lập khác, nhưng chuyển cho người không phải cổ đông sáng lập thì cần đại hội đồng cổ đông chấp thuận; cổ đông định chuyển nhượng không được biểu quyết về việc này. Hết thời hạn, hạn chế tự động chấm dứt. Mục đích là giữ những người cam kết xây công ty ở lại qua giai đoạn đầu.
Cổ phần ưu đãi biểu quyết. Luật hạn chế chuyển nhượng loại cổ phần này, trừ những trường hợp đặc biệt như theo bản án có hiệu lực hoặc thừa kế. Lý do là quyền biểu quyết tăng cường được trao cho đối tượng cụ thể, không phải để mua bán như hàng hoá.
Hạn chế do điều lệ quy định. Điều lệ có thể đặt thêm điều kiện như quyền ưu tiên mua của cổ đông hiện hữu, yêu cầu hội đồng quản trị chấp thuận, cấm bán cho đối thủ cạnh tranh. Hạn chế loại này chỉ có hiệu lực khi được nêu rõ trên cổ phiếu của cổ phần tương ứng; vì vậy công ty muốn dùng điều khoản này cần phát hành cổ phiếu hoặc giấy chứng nhận ghi chú đầy đủ.
Hạn chế từ thoả thuận cổ đông và chào bán riêng lẻ. Ngoài luật và điều lệ, cổ đông có thể đã ký thoả thuận cổ đông với quyền ưu tiên, quyền bán theo, quyền kéo theo, hoặc cổ phần mua trong đợt chào bán riêng lẻ bị khoá chuyển nhượng một thời gian. Vi phạm thoả thuận không luôn làm giao dịch vô hiệu với người mua ngay tình, nhưng là căn cứ để các bên khác đòi bồi thường.
Thủ tục chuyển nhượng cổ phần ở công ty chưa niêm yết
Quy trình dưới đây áp dụng cho giao dịch thoả thuận trực tiếp, cổ phần chưa đăng ký lưu ký tập trung. Cổ phần đã lưu ký tại tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán thì thực hiện theo quy chế của hệ thống đó.
- Thẩm định cổ phần định mua. Xin công ty xác nhận người bán đang sở hữu bao nhiêu cổ phần, loại gì, đã thanh toán đủ chưa, có đang bị cầm cố hay hạn chế không. Đối chiếu với sổ đăng ký cổ đông.
- Kiểm hạn chế và quyền ưu tiên. Đọc điều lệ, nội dung ghi trên cổ phiếu, thoả thuận cổ đông. Nếu có quyền ưu tiên mua của cổ đông khác, thực hiện thủ tục chào bán và lấy văn bản từ chối.
- Xin chấp thuận khi cần. Ví dụ nghị quyết đại hội đồng cổ đông cho cổ đông sáng lập chuyển nhượng trong thời gian hạn chế, hoặc chấp thuận của hội đồng quản trị nếu điều lệ yêu cầu.
- Ký hợp đồng chuyển nhượng. Hợp đồng nên có chữ ký của bên bán và bên mua hoặc đại diện được uỷ quyền hợp lệ.
- Thanh toán qua ngân hàng. Chứng từ là bằng chứng giá vốn của bên mua và căn cứ tính thuế của bên bán.
- Kê khai, nộp thuế thu nhập từ chuyển nhượng theo quy định hiện hành.
- Đề nghị công ty ghi sổ đăng ký cổ đông. Nộp hợp đồng, chứng từ, thu hồi cổ phiếu cũ và cấp cổ phiếu hoặc xác nhận sở hữu mới cho bên mua.
- Cập nhật thông tin với cơ quan nhà nước khi bắt buộc, chẳng hạn khi bên mua là nhà đầu tư nước ngoài hoặc khi thông tin cổ đông sáng lập, cổ đông lớn cần được thông báo.
Điểm hay bị bỏ quên là bước ghi sổ. Hợp đồng đã ký, tiền đã trả nhưng sổ chưa ghi thì về mặt pháp lý người bán vẫn là cổ đông đối với công ty: vẫn nhận thông báo họp, vẫn được chia cổ tức. Bên mua nên đặt điều kiện thanh toán đợt cuối sau khi có xác nhận đã ghi sổ.
Chuyển nhượng cổ phần khác chuyển nhượng phần vốn góp TNHH ở đâu
Hai loại giao dịch hay bị đánh đồng vì cùng là "bán vốn". Bảng so sánh giúp người làm pháp chế tránh áp quy tắc của loại này sang loại kia.
| Tiêu chí | Cổ phần trong công ty cổ phần | Phần vốn góp trong công ty TNHH |
|---|---|---|
| Nguyên tắc | Tự do chuyển nhượng, trừ ngoại lệ | Phải chào bán cho thành viên còn lại trước |
| Ai kiểm soát người vào | Chủ yếu qua điều lệ và thoả thuận cổ đông | Luật trao sẵn quyền ưu tiên cho thành viên |
| Thời điểm phát sinh quyền | Ghi vào sổ đăng ký cổ đông | Ghi vào sổ đăng ký thành viên |
| Đăng ký với cơ quan nhà nước | Không bắt buộc cho mọi giao dịch, trừ trường hợp luật định | Đăng ký thay đổi thành viên |
| Cách tính thuế thu nhập cá nhân | Theo quy định về chuyển nhượng chứng khoán | Theo quy định về chuyển nhượng vốn |
| Thanh khoản | Cao hơn, nhất là khi đã đăng ký giao dịch | Thấp, khó bán cho người ngoài |
Sự khác biệt về thuế là một trong những lý do khiến nhiều công ty TNHH chuyển đổi sang cổ phần trước khi có giao dịch lớn. Đây là quyết định cần tư vấn thuế cụ thể, vì việc chuyển đổi loại hình có thủ tục và hệ quả riêng, và quy định thuế có thể thay đổi.
Định giá cổ phần công ty chưa niêm yết khi mua bán
Không có bảng giá niêm yết, giá cổ phần công ty tư nhân là kết quả thương lượng giữa hai bên, dựa trên một hoặc nhiều phương pháp định giá. Ba cách tiếp cận cơ bản là dòng tiền chiết khấu, so sánh với các công ty tương tự đã niêm yết hoặc các giao dịch tương tự, và tài sản ròng điều chỉnh. Mỗi cách cho ra một khoảng giá, và người mua tinh ý sẽ hỏi vì sao các khoảng này chênh nhau.
Hai điều chỉnh đặc thù thường gây tranh luận. Thứ nhất là chiết khấu thiểu số: một gói nhỏ không đủ quyền kiểm soát nên giá mỗi cổ phần thấp hơn giá trị bình quân. Thứ hai là chiết khấu thanh khoản: cổ phần không bán được nhanh trên thị trường nên người mua đòi giảm giá. Ngược lại, gói đủ lớn để chi phối thì được cộng phần bù kiểm soát. Vì vậy cùng một công ty, giá mỗi cổ phần trong gói 5% và gói 51% có thể rất khác nhau.
Về thuế, cơ quan thuế có quyền xem xét giá chuyển nhượng nếu giá kê khai thấp bất thường so với giá trị sổ sách hoặc giá giao dịch khác cùng thời điểm. Ghi giá thấp trên hợp đồng để giảm thuế, trong khi tiền thật trả cao hơn qua kênh khác, vừa là vi phạm, vừa khiến bên mua mất bằng chứng về giá vốn khi bán lại sau này.
Lỗi hay gặp trong giao dịch cổ phần công ty tư nhân
Mua cổ phần chưa được thanh toán đủ. Người bán đăng ký mua cổ phần khi thành lập nhưng chưa trả đủ tiền, phần chưa thanh toán đã không còn thuộc về họ theo luật. Người mua tin vào danh sách trong giấy tờ thành lập mà không kiểm sổ đăng ký cổ đông và chứng từ góp vốn.
Bỏ qua chấp thuận của đại hội đồng cổ đông. Cổ đông sáng lập bán cho người ngoài trong thời gian hạn chế mà không có nghị quyết. Giao dịch có nguy cơ không được công ty ghi nhận, và các cổ đông sáng lập khác có thể phản đối.
Ký với người không có quyền định đoạt. Cổ phần là tài sản chung vợ chồng, tài sản của tổ chức mà người ký không được uỷ quyền đúng thẩm quyền, hoặc đang bị kê biên. Mỗi trường hợp có thể khiến hợp đồng bị tranh chấp hiệu lực.
Không cập nhật thông tin nhà đầu tư nước ngoài. Khi bên mua là nhà đầu tư nước ngoài, giao dịch có thể phải thực hiện thủ tục đăng ký góp vốn, mua cổ phần trước và thanh toán qua tài khoản vốn đầu tư trực tiếp. Bỏ qua bước này khiến khoản đầu tư không được công nhận đầy đủ và khó chuyển lợi nhuận ra nước ngoài.
Tin vào cổ phiếu giấy mà không kiểm sổ. Cổ phiếu là chứng chỉ xác nhận quyền sở hữu, nhưng căn cứ quyết định với công ty là sổ đăng ký cổ đông. Cổ phiếu cũ chưa thu hồi sau một giao dịch trước đó có thể vẫn lưu hành.
Công ty nên quản lý sổ đăng ký cổ đông thế nào để tránh tranh chấp
Phần lớn tranh chấp về chuyển nhượng cổ phần ở công ty tư nhân bắt nguồn từ sổ đăng ký cổ đông lộn xộn: ghi chép tay, không ngày tháng, không lưu hồ sơ đi kèm, người giữ sổ nghỉ việc mang theo dữ liệu. Sổ đăng ký cổ đông là tài liệu pháp lý gốc chứ không phải bảng tính nội bộ.
Một chuẩn quản lý tối thiểu gồm: sổ lập bằng văn bản giấy hoặc dữ liệu điện tử có lưu vết thay đổi; mỗi lần ghi nhận chuyển nhượng có hồ sơ kèm theo gồm hợp đồng, chứng từ thanh toán, chứng từ thuế, văn bản chấp thuận hoặc từ chối quyền ưu tiên; người có thẩm quyền ký xác nhận từng thay đổi; định kỳ đối chiếu với danh sách cổ đông nộp cho các cơ quan và với dữ liệu lưu ký nếu có.
Công ty có nhiều cổ đông nhỏ, chẳng hạn sau chương trình cổ phần cho người lao động, nên cân nhắc đăng ký lưu ký tập trung. Việc này làm tăng chi phí tuân thủ nhưng chuyển trách nhiệm ghi nhận sở hữu sang hệ thống chuyên nghiệp, giảm hẳn rủi ro sai sót và giả mạo.
Câu hỏi thường gặp
Cổ đông sáng lập hết thời hạn hạn chế thì có cần ai đồng ý khi bán không?
Về luật, hết thời hạn thì hạn chế dành riêng cho cổ đông sáng lập chấm dứt và cổ phần được chuyển nhượng như cổ phần phổ thông khác. Tuy vậy, điều lệ và thoả thuận cổ đông vẫn có thể còn các điều kiện riêng như quyền ưu tiên mua hay quyền bán theo. Cần đọc cả ba nguồn trước khi kết luận là tự do.
Công ty có được từ chối ghi sổ giao dịch chuyển nhượng hợp lệ không?
Nếu giao dịch đáp ứng luật, điều lệ và các hạn chế đã ghi trên cổ phiếu, công ty không có căn cứ để từ chối ghi sổ. Từ chối không có lý do hợp pháp có thể bị yêu cầu toà án hoặc trọng tài buộc thực hiện, và người quản lý cản trở có thể phải chịu trách nhiệm về thiệt hại gây ra cho bên mua.
Mua cổ phần có được hưởng cổ tức của năm trước không?
Quyền nhận cổ tức thuộc về người có tên trong danh sách cổ đông tại ngày chốt danh sách do hội đồng quản trị quyết định. Nếu giao dịch ghi sổ trước ngày chốt, người mua được nhận; sau ngày chốt thì cổ tức thuộc người bán, trừ khi hai bên thoả thuận chuyển giao. Nên ghi rõ điểm này trong hợp đồng.
Có cần công chứng hợp đồng chuyển nhượng cổ phần không?
Pháp luật hiện hành nhìn chung không bắt buộc công chứng hợp đồng chuyển nhượng cổ phần. Một số bên vẫn chọn công chứng hoặc chứng thực chữ ký để tăng giá trị chứng cứ, nhất là khi một bên là cá nhân lớn tuổi hoặc khi có khả năng tranh chấp về việc ai đã ký. Kiểm thêm yêu cầu riêng của điều lệ.
Chuyển nhượng cổ phần cho con có phải nộp thuế không?
Nếu hai bên mua bán có giá thì áp dụng quy định thuế về chuyển nhượng chứng khoán như mọi giao dịch khác. Nếu là tặng cho, người nhận có thể phát sinh thuế thu nhập từ quà tặng; diện miễn thuế giữa người thân trong luật hiện hành chỉ áp dụng cho một số loại tài sản nhất định, không nên mặc định là gồm cả cổ phần. Không ghi tặng cho khi thực chất có trả tiền, và nên hỏi kế toán thuế trước.
Công ty có thể mua lại cổ phần từ cổ đông muốn bán không?
Có, trong khuôn khổ luật cho phép về tỷ lệ tối đa, thẩm quyền quyết định và điều kiện bảo đảm khả năng thanh toán sau khi trả tiền. Cổ phần công ty mua lại để huỷ dẫn đến giảm vốn điều lệ và phải thực hiện thủ tục tương ứng. Đây là lựa chọn khi không cổ đông nào khác muốn mua.