Khi công ty giải thể hoặc phá sản, các khoản nợ của người lao động gồm lương, trợ cấp thôi việc, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp và quyền lợi theo hợp đồng, thoả ước được xếp ở thứ tự ưu tiên cao. Trong giải thể, chúng được trả đầu tiên, trước cả thuế. Trong phá sản, chúng chỉ đứng sau chi phí phá sản và phần tài sản bảo đảm của chủ nợ có bảo đảm. Bộ luật Lao động 2019 cũng coi việc doanh nghiệp chấm dứt hoạt động là một trường hợp chấm dứt hợp đồng lao động, kèm nghĩa vụ trả trợ cấp thôi việc theo quy định.
Nhưng thứ tự ưu tiên chỉ có giá trị khi còn tài sản để chia. Rủi ro lớn nhất của người lao động thường không nằm ở luật mà ở thời gian: lương bị nợ dồn nhiều tháng, bảo hiểm xã hội bị nợ đóng khiến sổ không chốt được, và đến khi công ty đóng cửa thì tài sản đã cạn. Bài này đi qua từng khoản, vấn đề sổ bảo hiểm, trợ cấp thất nghiệp, các bước người lao động nên làm sớm, và trách nhiệm của doanh nghiệp khi đóng cửa.
Các khoản người lao động có thể yêu cầu
Danh sách dưới đây là những khoản thường phát sinh khi quan hệ lao động chấm dứt do doanh nghiệp chấm dứt hoạt động. Mức cụ thể, cách tính và điều kiện hưởng theo Bộ luật Lao động 2019, Luật Bảo hiểm xã hội, Luật Việc làm và văn bản hướng dẫn hiện hành.
- Tiền lương chưa trả cho thời gian đã làm việc, kể cả lương làm thêm giờ, phụ cấp đã thoả thuận.
- Trợ cấp thôi việc cho thời gian làm việc chưa được tham gia bảo hiểm thất nghiệp, theo cách tính của Bộ luật Lao động.
- Tiền lương cho những ngày nghỉ hằng năm chưa nghỉ: khi thôi việc mà chưa nghỉ hoặc chưa nghỉ hết số ngày phép năm, người lao động được người sử dụng lao động thanh toán tiền lương cho những ngày chưa nghỉ.
- Các khoản bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp mà doanh nghiệp chưa đóng, bao gồm phần trích từ lương người lao động mà doanh nghiệp đã giữ lại nhưng chưa nộp.
- Quyền lợi khác theo thoả ước lao động tập thể và hợp đồng lao động: thưởng đã cam kết, trợ cấp riêng, chế độ khi chấm dứt hợp đồng được thoả thuận cao hơn luật.
- Bồi thường trong trường hợp doanh nghiệp vi phạm nghĩa vụ báo trước hoặc chấm dứt hợp đồng trái luật trước khi đóng cửa.
- Giấy tờ: sổ bảo hiểm xã hội đã chốt, bản chính giấy tờ người lao động đã nộp (nếu doanh nghiệp giữ), xác nhận quá trình làm việc khi người lao động yêu cầu.
Sổ bảo hiểm xã hội bị nợ đóng: vấn đề lớn nhất
Trong nhiều vụ đóng cửa, khoản khó xử lý nhất không phải lương mà là bảo hiểm xã hội. Khi doanh nghiệp nợ đóng, quá trình tham gia của người lao động trong thời gian nợ chưa được ghi nhận đầy đủ, sổ không chốt được, và người lao động gặp khó khi hưởng trợ cấp thất nghiệp, tham gia tiếp ở nơi làm mới, hoặc tính thời gian đóng cho lương hưu sau này. Đây là thiệt hại kéo dài nhiều năm, vượt xa con số nợ trên giấy.
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (có hiệu lực từ 1/7/2025) đã bổ sung các quy định về xử lý hành vi chậm đóng, trốn đóng và cơ chế giải quyết quyền lợi cho người lao động trong một số trường hợp doanh nghiệp không còn khả năng đóng. Nội dung cụ thể và điều kiện áp dụng cần kiểm với cơ quan bảo hiểm xã hội nơi doanh nghiệp tham gia, vì đây là phần luật mới và văn bản hướng dẫn có thể còn bổ sung.
Ở phía người lao động, việc nên làm sớm là kiểm tra quá trình đóng bảo hiểm của mình định kỳ qua ứng dụng hoặc cổng tra cứu của cơ quan bảo hiểm xã hội. Phát hiện nợ đóng khi công ty còn hoạt động thì còn cơ hội yêu cầu khắc phục, phản ánh đến cơ quan bảo hiểm và thanh tra lao động; phát hiện khi công ty đã đóng cửa thì lựa chọn hẹp hơn nhiều. Phần trích từ lương mà công ty giữ nhưng không nộp còn có thể là dấu hiệu của hành vi vi phạm nghiêm trọng, có cơ chế xử lý riêng.
Trợ cấp thất nghiệp khi công ty đóng cửa
Người lao động mất việc do doanh nghiệp giải thể, phá sản hoặc chấm dứt hoạt động thường thuộc diện được xem xét hưởng trợ cấp thất nghiệp, nếu đáp ứng các điều kiện của Luật Việc làm: đã đóng bảo hiểm thất nghiệp đủ thời gian tối thiểu trong khoảng thời gian luật định trước khi chấm dứt hợp đồng, nộp hồ sơ đúng hạn tại trung tâm dịch vụ việc làm, và chưa tìm được việc làm mới. Luật Việc làm cũng đã được sửa đổi gần đây, nên thời hạn nộp hồ sơ và mức hưởng cần kiểm theo văn bản hiện hành.
Bẫy thường gặp là thời hạn. Hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp phải nộp trong một khoảng thời gian ngắn kể từ ngày chấm dứt hợp đồng, trong khi người lao động thường chờ công ty chốt sổ. Nếu sổ chưa chốt được vì công ty nợ đóng, người lao động vẫn nên đến trung tâm dịch vụ việc làm nộp hồ sơ hoặc hỏi cách xử lý trong thời hạn, mang theo bằng chứng chấm dứt hợp đồng, thay vì chờ đến khi hết hạn.
Song song với trợ cấp, trung tâm dịch vụ việc làm còn hỗ trợ tư vấn, giới thiệu việc làm và hỗ trợ học nghề cho người đang hưởng trợ cấp. Với người lao động lớn tuổi hoặc có tay nghề chuyên biệt trong ngành đang thu hẹp, khoản hỗ trợ học nghề có giá trị không kém trợ cấp tiền mặt.
Người lao động nên làm gì khi thấy công ty có dấu hiệu sắp đóng cửa
Thời điểm hành động hiệu quả nhất là khi còn tài sản. Các bước dưới đây giúp người lao động giữ được quyền lợi và chứng cứ.
- Lưu giữ chứng cứ ngay: hợp đồng lao động, phụ lục, bảng lương, phiếu lương, tin nhắn và thư điện tử về lương, quyết định tăng lương, thoả ước lao động tập thể. Chụp lại nếu chỉ có bản điện tử trong hệ thống nội bộ.
- Kiểm tra quá trình đóng bảo hiểm và đối chiếu với lương thực nhận.
- Đề nghị xác nhận công nợ bằng văn bản: số lương còn nợ, các khoản chưa trả, có chữ ký của người có thẩm quyền. Văn bản này là chứng cứ mạnh khi đòi nợ hoặc nộp giấy đòi nợ trong thủ tục phá sản.
- Hành động tập thể qua công đoàn hoặc người đại diện được uỷ quyền: thương lượng lịch trả, yêu cầu ưu tiên trả nợ người lao động khi công ty bán tài sản.
- Phản ánh đến cơ quan quản lý lao động và bảo hiểm xã hội khi phát hiện nợ lương, nợ bảo hiểm kéo dài.
- Cân nhắc quyền nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản. Luật Phá sản cho phép người lao động, công đoàn nộp đơn khi doanh nghiệp không trả lương và các khoản nợ đến hạn. Nộp sớm giúp tài sản được phong toả trước khi bị tẩu tán.
- Khi đã có quyết định mở thủ tục: gửi yêu cầu thanh toán hoặc phối hợp với đại diện người lao động để có tên trong danh sách, tham dự hội nghị chủ nợ.
Hiểu lầm thường gặp của người lao động
Hiểu lầm: công ty đóng cửa thì hợp đồng tự hết, không còn gì để đòi. Thực tế: chấm dứt hoạt động là một căn cứ chấm dứt hợp đồng, nhưng kéo theo nghĩa vụ thanh toán của doanh nghiệp: lương còn nợ, trợ cấp thôi việc nếu thuộc diện, tiền phép năm chưa nghỉ, chốt sổ bảo hiểm. Những khoản này vẫn tồn tại và có thứ tự ưu tiên cao.
Hiểu lầm: phải chờ công ty có quyết định phá sản mới đòi được. Thực tế: người lao động có thể yêu cầu thanh toán, phản ánh đến cơ quan quản lý, khởi kiện tranh chấp lao động, và thậm chí tự nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản khi công ty không trả lương đến hạn. Chờ đợi thường chỉ làm tài sản còn lại ít đi.
Hiểu lầm: ký biên bản thanh lý hợp đồng là mất hết quyền khiếu nại. Thực tế: nội dung biên bản mới quyết định. Nếu biên bản ghi rõ các khoản còn nợ và cam kết trả, đó là chứng cứ có lợi. Điều cần tránh là ký văn bản xác nhận "đã nhận đủ, không còn khiếu nại" khi thực tế chưa nhận đủ. Đọc kỹ và ghi chú phần chưa thanh toán trước khi ký.
Hiểu lầm: người đứng đầu đã bỏ trốn thì không còn ai chịu trách nhiệm. Thực tế: doanh nghiệp vẫn là con nợ, tài sản còn lại vẫn có thể bị phong toả trong thủ tục phá sản, và người quản lý có hành vi tẩu tán hoặc trốn đóng bảo hiểm có thể bị xử lý theo quy định. Hành động tập thể qua công đoàn và cơ quan chức năng hiệu quả hơn từng người tự đòi.
Trách nhiệm của doanh nghiệp khi đóng cửa với người lao động
Thông báo minh bạch và sớm. Nghị quyết giải thể phải có phương án xử lý nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng lao động và phải được gửi cho người lao động, niêm yết công khai. Ngoài nghĩa vụ pháp lý, thông báo sớm giúp người lao động chủ động tìm việc, giảm nguy cơ tranh chấp làm kéo dài thủ tục.
Trả đủ trước khi chia cho chủ sở hữu. Trong giải thể, khoản nợ người lao động đứng đầu thứ tự thanh toán. Chủ sở hữu rút tài sản trước khi trả đủ người lao động là vi phạm thứ tự luật định và đặt người ký hồ sơ vào trách nhiệm liên đới.
Chốt sổ và trả giấy tờ. Doanh nghiệp phải phối hợp với cơ quan bảo hiểm xã hội để xác nhận thời gian đóng, trả lại giấy tờ của người lao động. Việc này phụ thuộc vào việc đóng đủ; vì vậy, ưu tiên thanh toán nợ bảo hiểm trong ngân sách đóng cửa là lựa chọn đúng cả về pháp lý lẫn đạo đức.
Không dùng đóng cửa giả để cắt hợp đồng. Có trường hợp doanh nghiệp tuyên bố giải thể rồi lập pháp nhân mới với cùng chủ sở hữu, cùng hoạt động, để chấm dứt hợp đồng với một nhóm người lao động. Cách làm này có thể bị xem là chấm dứt hợp đồng trái luật và kéo theo tranh chấp, bồi thường.
Câu hỏi thường gặp
Công ty phá sản mà không còn tài sản thì người lao động có được ai trả lương không?
Nếu khối tài sản không đủ, người lao động chỉ nhận được phần chia tương ứng, và hiện chưa có quỹ bảo đảm tiền lương chung cho mọi trường hợp như ở một số nước. Vì vậy hành động sớm khi còn tài sản là quan trọng nhất. Một số khoản liên quan bảo hiểm có cơ chế riêng theo luật bảo hiểm xã hội mới; hỏi cơ quan bảo hiểm.
Người lao động có hợp đồng thử việc hoặc cộng tác viên có được ưu tiên như vậy không?
Thứ tự ưu tiên trong luật phá sản dành cho khoản nợ đối với người lao động theo hợp đồng lao động. Người làm thử việc có quan hệ lao động nên tiền lương thử việc chưa trả thường được xem xét tương tự. Cộng tác viên theo hợp đồng dịch vụ thường là chủ nợ thông thường. Bản chất công việc quan trọng hơn tên gọi hợp đồng.
Công ty giải thể có phải báo trước cho người lao động không?
Pháp luật lao động quy định thời hạn báo trước khi chấm dứt hợp đồng trong một số trường hợp, và Luật Doanh nghiệp yêu cầu gửi nghị quyết giải thể cho người lao động. Thời hạn cụ thể cần đối chiếu với Bộ luật Lao động 2019 và văn bản hướng dẫn. Không báo trước đúng quy định có thể phải bồi thường khoản tiền tương ứng.
Đang nghỉ ốm hoặc tai nạn lao động khi công ty đóng cửa thì xử lý thế nào?
Người lao động đang hưởng chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động vẫn có quyền nhận các chế độ đã phát sinh theo luật bảo hiểm xã hội. Doanh nghiệp phải hoàn tất hồ sơ để cơ quan bảo hiểm chi trả và giải quyết các khoản thuộc trách nhiệm của mình. Chế độ dài hạn cần được bàn giao rõ.
Có thể khởi kiện giám đốc cá nhân để đòi lương không?
Về nguyên tắc, nghĩa vụ trả lương là của doanh nghiệp. Người lao động có thể yêu cầu người quản lý chịu trách nhiệm khi có căn cứ pháp lý cụ thể, như hồ sơ giải thể không trung thực, hành vi tẩu tán tài sản, hoặc doanh nghiệp tư nhân mà chủ chịu trách nhiệm vô hạn. Nên hỏi luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý.
Người lao động nước ngoài trong công ty phá sản có quyền như người Việt không?
Người lao động nước ngoài làm việc theo hợp đồng lao động tại Việt Nam có các quyền về lương và quyền lợi theo hợp đồng như người lao động Việt Nam trong thủ tục phá sản. Một số chế độ bảo hiểm có quy định riêng cho người nước ngoài. Họ cũng cần lưu ý thủ tục giấy phép lao động khi quan hệ lao động chấm dứt.