Với công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần, chủ sở hữu và người quản lý về nguyên tắc không phải trả nợ của công ty bằng tài sản riêng. Nhưng nguyên tắc này có những lỗ hổng rõ ràng: người đã ký bảo lãnh cá nhân, người ký hồ sơ giải thể không trung thực, người đại diện không nộp đơn phá sản khi có nghĩa vụ, người thực hiện giao dịch tẩu tán tài sản, và người vi phạm nghĩa vụ trung thực, cẩn trọng gây thiệt hại cho công ty đều có thể phải chịu trách nhiệm cá nhân. Với doanh nghiệp tư nhân và thành viên hợp danh, trách nhiệm là vô hạn ngay từ đầu.
Câu hỏi thực tế mà giám đốc nên đặt ra không phải "mình có bị đòi nợ thay không" mà là "từ thời điểm nào thì mỗi quyết định của mình bị soi dưới góc độ chủ nợ". Bài này đi qua giới hạn của trách nhiệm hữu hạn theo từng loại hình, các tình huống trách nhiệm cá nhân, kinh nghiệm quốc tế về vùng tiệm cận mất khả năng thanh toán, và một danh mục hành động cụ thể cho ban điều hành khi công ty bắt đầu trượt dốc.
Trách nhiệm theo loại hình doanh nghiệp
Điểm xuất phát là loại hình. Bảng dưới tóm tắt nguyên tắc chung theo Luật Doanh nghiệp 2020.
| Loại hình | Ai chịu trách nhiệm về nợ | Phạm vi | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Doanh nghiệp tư nhân | Chủ doanh nghiệp | Toàn bộ tài sản cá nhân | Không có tách biệt pháp nhân; phá sản doanh nghiệp tư nhân chạm thẳng tới tài sản chủ |
| Công ty hợp danh | Thành viên hợp danh | Liên đới, bằng toàn bộ tài sản | Thành viên góp vốn chỉ chịu trong phạm vi vốn góp |
| Công ty TNHH một thành viên | Công ty | Chủ sở hữu trong phạm vi vốn điều lệ | Trộn lẫn tài sản cá nhân và công ty làm yếu sự tách biệt |
| Công ty TNHH hai thành viên trở lên | Công ty | Thành viên trong phạm vi vốn cam kết góp | Phần vốn cam kết chưa góp vẫn là nghĩa vụ |
| Công ty cổ phần | Công ty | Cổ đông trong phạm vi số cổ phần đã đăng ký mua | Cổ phần đăng ký mua chưa thanh toán vẫn phải góp |
Một chi tiết hay bị quên: trách nhiệm hữu hạn tính trên vốn đã cam kết góp, không phải vốn đã góp thực tế. Thành viên đăng ký vốn lớn để "làm đẹp hồ sơ" mà chưa góp đủ có thể bị yêu cầu thực hiện nghĩa vụ góp phần còn thiếu, và Luật Doanh nghiệp 2020 có quy định về trách nhiệm của thành viên chưa góp đủ đối với nghĩa vụ phát sinh trong thời gian trước khi đăng ký điều chỉnh vốn.
Những tình huống người quản lý phải chịu trách nhiệm cá nhân
Bảo lãnh cá nhân và thế chấp tài sản riêng. Đây là nguồn rủi ro lớn nhất và hoàn toàn tự nguyện. Ngân hàng thường yêu cầu chủ doanh nghiệp nhỏ bảo lãnh cá nhân hoặc thế chấp nhà riêng. Khi công ty phá sản, nghĩa vụ bảo lãnh không mất đi; ngân hàng đòi thẳng người bảo lãnh theo hợp đồng.
Ký hồ sơ giải thể không trung thực. Luật Doanh nghiệp 2020 quy định những người ký hồ sơ giải thể liên đới chịu trách nhiệm thanh toán nợ chưa trả, thuế chưa nộp, quyền lợi người lao động chưa giải quyết nếu hồ sơ không chính xác, trong thời hạn luật định.
Không nộp đơn phá sản khi có nghĩa vụ. Luật Phá sản đặt nghĩa vụ nộp đơn cho người đại diện theo pháp luật và một số chức danh khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán. Vi phạm nghĩa vụ này có thể dẫn đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại và bị cấm đảm nhiệm chức vụ quản lý doanh nghiệp trong một thời hạn sau khi doanh nghiệp bị tuyên bố phá sản.
Giao dịch tẩu tán hoặc thiên vị. Bán tài sản rẻ cho người thân, trả nợ trước hạn cho công ty của người nhà, tặng cho tài sản trong giai đoạn khó khăn. Ngoài việc giao dịch bị tuyên vô hiệu, người thực hiện có thể bị yêu cầu bồi thường; hành vi nghiêm trọng có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo các tội danh liên quan.
Vi phạm nghĩa vụ của người quản lý. Luật Doanh nghiệp 2020 yêu cầu người quản lý thực hiện quyền và nghĩa vụ một cách trung thực, cẩn trọng, tốt nhất vì lợi ích hợp pháp tối đa của công ty, trung thành với lợi ích của công ty. Gây thiệt hại do vi phạm các nghĩa vụ này có thể dẫn đến trách nhiệm bồi thường mà cổ đông, thành viên có thể khởi kiện.
Nghĩa vụ thuế và bảo hiểm. Người đại diện theo pháp luật có thể bị tạm hoãn xuất cảnh khi doanh nghiệp nợ thuế thuộc diện cưỡng chế. Hành vi trốn đóng bảo hiểm xã hội ở mức nghiêm trọng là tội phạm theo Bộ luật Hình sự, với trách nhiệm đặt lên người có trách nhiệm trong doanh nghiệp.
Kinh nghiệm quốc tế: khi công ty tiến gần vỡ nợ, người quản lý phục vụ ai?
Ở trạng thái bình thường, người quản lý làm việc vì lợi ích của công ty và qua đó vì cổ đông. Khi công ty tiến gần mất khả năng thanh toán, lợi ích này lệch nhau: cổ đông không còn gì để mất có động cơ đánh cược lần cuối với dự án rủi ro cao, vì nếu thắng thì họ hưởng, nếu thua thì chủ nợ gánh. Giới tài chính gọi đây là vấn đề "chuyển dịch rủi ro" (risk shifting), được Jensen và Meckling phân tích trong bài báo năm 1976 về chi phí đại diện.
Pháp luật Anh xử lý bằng chế định wrongful trading trong Insolvency Act 1986: giám đốc biết hoặc lẽ ra phải biết không còn triển vọng hợp lý tránh được thanh lý mà không thực hiện mọi bước cần thiết để giảm thiểu tổn thất cho chủ nợ có thể bị toà buộc đóng góp vào tài sản công ty. Kèm theo là Company Directors Disqualification Act 1986, cho phép cấm người không phù hợp làm giám đốc trong một thời hạn. Ở Delaware (Hoa Kỳ), án lệ năm 2007 trong vụ Gheewalla lại hạn chế việc chủ nợ kiện trực tiếp giám đốc khi công ty chỉ ở "vùng tiệm cận" mất khả năng thanh toán, cho thấy các hệ thống có cách tiếp cận khác nhau.
Pháp luật Việt Nam không có chế định giống hệt wrongful trading, nhưng nghĩa vụ nộp đơn phá sản, quy định về giao dịch vô hiệu, nghĩa vụ trung thực cẩn trọng và chế tài cấm đảm nhiệm chức vụ cùng tạo ra hiệu ứng tương tự. Bài học thực hành giống nhau: khi công ty đã mất khả năng thanh toán, mỗi quyết định nên được đánh giá theo câu hỏi "quyết định này làm tổn thất của chủ nợ tăng hay giảm".
Danh mục hành động khi công ty bắt đầu trượt dốc
Đây là các bước giúp ban điều hành vừa có cơ hội cứu công ty, vừa tự bảo vệ trước câu hỏi "đã làm gì khi biết". Mỗi bước nên có biên bản.
- Lập dự báo dòng tiền 13 tuần, cập nhật hằng tuần, chỉ ra tuần nào không trả được khoản nợ nào. Đây là công cụ chuẩn trong tái cấu trúc và là chứng cứ cho thấy ban điều hành theo dõi tình hình.
- Họp hội đồng thường xuyên hơn và ghi biên bản đầy đủ: thông tin được trình bày, phương án được cân nhắc, lý do chọn phương án.
- Thuê tư vấn độc lập về pháp lý và tài chính sớm. Ý kiến tư vấn được ghi nhận là bằng chứng của sự cẩn trọng.
- Dừng nhận tiền ứng trước và đơn hàng mới khi biết không có khả năng thực hiện. Nhận tiền của khách khi biết không giao được là con đường nhanh nhất dẫn đến trách nhiệm cá nhân và có thể cả trách nhiệm hình sự.
- Không thanh toán ưu tiên cho người có liên quan, không bán tài sản dưới giá thị trường, không tạo thêm tài sản bảo đảm cho khoản nợ cũ.
- Duy trì nghĩa vụ với người lao động và thuế ở mức tối đa có thể, vì đây là các khoản ưu tiên và là nguồn trách nhiệm cá nhân trực tiếp.
- Đánh giá định kỳ phép thử mất khả năng thanh toán. Khi đã rơi vào, cân nhắc ngay việc thương lượng với chủ nợ hoặc nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản theo nghĩa vụ luật định.
Công cụ tự bảo vệ hợp pháp cho người quản lý
Không trộn lẫn tài sản. Tài khoản, chi tiêu, tài sản của công ty và của cá nhân tách bạch. Trộn lẫn là cửa ngõ để chủ nợ lập luận rằng công ty chỉ là cái vỏ của chủ sở hữu, và cũng làm phức tạp mọi thủ tục sau này.
Bảo hiểm trách nhiệm người quản lý (D&O). Bảo hiểm này chi trả chi phí bào chữa và bồi thường trong một số khiếu nại chống lại người quản lý do quyết định quản lý. Phạm vi loại trừ thường gồm hành vi cố ý, gian lận, phạt hành chính. Đọc kỹ điều khoản về phá sản và thời hạn phát hiện khiếu nại.
Giới hạn bảo lãnh cá nhân. Khi bắt buộc phải bảo lãnh, thương lượng giới hạn số tiền, thời hạn, điều kiện giải trừ khi công ty đạt chỉ tiêu nhất định. Bảo lãnh không giới hạn cho mọi khoản nợ hiện tại và tương lai là loại rủi ro nhất.
Từ chức đúng cách khi không đồng ý. Nếu thành viên hội đồng không đồng ý với quyết định có rủi ro pháp lý, ghi ý kiến phản đối vào biên bản là bước đầu tiên. Từ chức để tránh trách nhiệm không phải lúc nào cũng hiệu quả, nhất là khi đã tham gia những quyết định trước đó. Người đại diện theo pháp luật rời vị trí thì phải đăng ký thay đổi, nếu không vẫn đứng tên trước cơ quan nhà nước.
Câu hỏi thường gặp
Giám đốc thuê có phải chịu trách nhiệm nợ khi công ty phá sản không?
Giám đốc thuê không chịu trách nhiệm về nợ của công ty chỉ vì giữ chức vụ. Nhưng nếu là người đại diện theo pháp luật, giám đốc có nghĩa vụ nộp đơn phá sản, chịu trách nhiệm về hồ sơ ký, và có thể chịu trách nhiệm bồi thường nếu vi phạm nghĩa vụ trung thực, cẩn trọng. Hợp đồng lao động không thay được nghĩa vụ luật định.
Thành viên hội đồng quản trị độc lập có rủi ro gì?
Thành viên độc lập cũng có nghĩa vụ trung thực, cẩn trọng như các thành viên khác. Rủi ro tăng khi họ thông qua quyết định mà không yêu cầu đủ thông tin. Cách tự bảo vệ là đặt câu hỏi, yêu cầu tài liệu, ghi ý kiến vào biên bản và đề nghị công ty mua bảo hiểm trách nhiệm người quản lý.
Vợ hoặc chồng của chủ doanh nghiệp tư nhân có bị ảnh hưởng không?
Chủ doanh nghiệp tư nhân chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình. Tài sản chung vợ chồng có thể bị liên quan tuỳ việc tài sản đó có được đưa vào hoạt động kinh doanh hay không và theo quy định của pháp luật hôn nhân và gia đình. Nên tách rõ tài sản và có thoả thuận khi dùng tài sản chung cho kinh doanh.
Bị cấm đảm nhiệm chức vụ sau phá sản nghĩa là gì?
Luật Phá sản cho phép toà quyết định cấm người giữ chức vụ quản lý ở doanh nghiệp bị tuyên bố phá sản, nếu cố ý vi phạm nghĩa vụ nộp đơn, đảm nhiệm chức vụ quản lý doanh nghiệp khác hoặc thành lập doanh nghiệp mới trong một thời hạn. Không phải ai từng điều hành công ty phá sản cũng bị cấm; căn cứ là hành vi vi phạm.
Có nên chuyển tài sản cá nhân sang tên người thân khi công ty bắt đầu khó khăn?
Không. Nếu đã bảo lãnh hoặc có nghĩa vụ cá nhân, việc chuyển tài sản để trốn tránh nghĩa vụ có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu theo pháp luật dân sự, và trong trường hợp nghiêm trọng có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự. Kế hoạch tài sản hợp pháp cần làm từ khi mọi thứ còn ổn, không phải lúc sắp vỡ nợ.
Kế toán trưởng có chịu trách nhiệm khi công ty phá sản không?
Kế toán trưởng chịu trách nhiệm theo Luật Kế toán về tính trung thực của số liệu, báo cáo do mình lập và ký. Nếu sổ sách bị làm sai để che giấu tình trạng tài chính hoặc phục vụ tẩu tán tài sản, kế toán trưởng có thể chịu trách nhiệm cùng người quản lý. Từ chối ký số liệu sai và ghi nhận ý kiến bằng văn bản là cách tự bảo vệ.