Cổ phần ưu đãi là loại cổ phần mang những quyền khác với cổ phần phổ thông, thường là được ưu tiên về một quyền (biểu quyết, cổ tức hoặc hoàn vốn) và đổi lại bị hạn chế ở quyền khác. Luật Doanh nghiệp Việt Nam quy định ba loại chính: cổ phần ưu đãi biểu quyết, cổ phần ưu đãi cổ tức, cổ phần ưu đãi hoàn lại, và cho phép các loại ưu đãi khác do điều lệ và pháp luật chứng khoán quy định. Mỗi công ty cổ phần bắt buộc phải có cổ phần phổ thông; cổ phần ưu đãi là tuỳ chọn.
Về bản chất, cổ phần ưu đãi là công cụ tách gói quyền của cổ đông thành các phần và phân phối cho những người có nhu cầu khác nhau: người sáng lập muốn giữ quyền điều hành, nhà đầu tư thụ động muốn dòng cổ tức ổn định, nhà đầu tư tài chính muốn được ưu tiên lấy lại vốn. Một cổ phần ưu đãi không "tốt hơn" cổ phần phổ thông; nó chỉ khác.
Bài viết giải thích từng loại theo hướng tiếp cận của Luật Doanh nghiệp 2020 và cách công ty đang hoạt động có thể dùng chúng. Đối tượng được nắm giữ, thời hạn hiệu lực và thủ tục cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Ba loại cổ phần ưu đãi theo luật: được gì, mất gì
Bảng dưới tóm tắt nguyên tắc chung. Điều lệ công ty quy định chi tiết trong khuôn khổ luật, nên hai công ty có thể có cổ phần ưu đãi cùng tên nhưng điều kiện khác nhau.
| Loại | Được ưu tiên | Đổi lại | Ai được nắm giữ |
|---|---|---|---|
| Ưu đãi biểu quyết | Nhiều phiếu biểu quyết hơn cổ phần phổ thông, theo số phiếu điều lệ quy định | Hạn chế chuyển nhượng; với cổ đông sáng lập chỉ có hiệu lực trong thời hạn luật định rồi chuyển thành phổ thông | Chỉ một số đối tượng luật định: tổ chức được Chính phủ uỷ quyền và cổ đông sáng lập |
| Ưu đãi cổ tức | Cổ tức cao hơn cổ phần phổ thông hoặc mức ổn định hằng năm; ưu tiên khi thanh lý | Thường không có quyền biểu quyết, dự họp, đề cử người vào hội đồng quản trị | Theo điều lệ hoặc nghị quyết đại hội đồng cổ đông |
| Ưu đãi hoàn lại | Được công ty hoàn lại vốn góp theo yêu cầu hoặc điều kiện ghi trên cổ phiếu | Thường không có quyền biểu quyết, dự họp, đề cử | Theo điều lệ hoặc nghị quyết đại hội đồng cổ đông |
| Loại khác theo điều lệ | Ví dụ ưu tiên thanh lý, quyền chuyển đổi | Tuỳ thiết kế, phải phù hợp luật | Theo điều lệ và pháp luật chứng khoán |
Một nguyên tắc quan trọng: cổ đông sở hữu cổ phần ưu đãi cổ tức hoặc hoàn lại tuy thường không biểu quyết các vấn đề chung, nhưng vẫn được biểu quyết đối với nghị quyết làm thay đổi bất lợi quyền và nghĩa vụ của chính loại cổ phần đó. Đây là lá chắn chống việc đa số phổ thông "xoá" ưu đãi đã cam kết.
Cổ phần ưu đãi biểu quyết: công cụ giữ quyền kiểm soát có thời hạn
Trên thế giới, cổ phần nhiều phiếu (dual-class) được nhiều công ty công nghệ dùng để người sáng lập giữ quyền kiểm soát sau khi gọi vốn lớn hoặc niêm yết. Lập luận ủng hộ là người sáng lập có tầm nhìn dài hạn, cần được bảo vệ khỏi áp lực ngắn hạn của thị trường. Lập luận phản đối, được nhiều nhà đầu tư tổ chức và học giả quản trị nêu, là cấu trúc này làm suy yếu trách nhiệm giải trình và tạo điều kiện cho lợi ích riêng của người kiểm soát. Bằng chứng thực nghiệm còn chia rẽ, và có xu hướng ủng hộ việc đặt thời hạn hết hiệu lực (sunset).
Luật Việt Nam chọn cách tiếp cận thận trọng: chỉ cho một số đối tượng nắm cổ phần ưu đãi biểu quyết, và ưu đãi của cổ đông sáng lập chỉ có hiệu lực trong một thời hạn kể từ khi công ty được cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, sau đó tự động chuyển thành cổ phần phổ thông. Cổ phần này cũng không được tự do chuyển nhượng.
Hệ quả thực tế là cổ phần ưu đãi biểu quyết hữu ích chủ yếu ở giai đoạn rất sớm. Công ty đang hoạt động nhiều năm muốn bảo vệ quyền điều hành của người sáng lập thường phải dùng công cụ khác: quyền đề cử đa số ghế hội đồng quản trị trong thoả thuận cổ đông, danh mục quyền phủ quyết, hoặc cấu trúc công ty mẹ nắm giữ trung gian. Mỗi phương án có ưu nhược điểm riêng và cần tư vấn cụ thể.
Cổ phần ưu đãi cổ tức: dòng tiền đổi lấy tiếng nói
Cấu trúc cổ tức. Cổ tức của loại cổ phần này thường gồm phần cố định, không gắn với kết quả kinh doanh từng năm, và có thể có phần thưởng thêm khi công ty có lãi. Mức cố định và điều kiện thưởng ghi trên cổ phiếu. Dù vậy, việc chi trả vẫn chịu các điều kiện tài chính luật định và điều lệ, không phải khoản nợ vô điều kiện như lãi vay.
Ưu tiên khi thanh lý. Khi công ty giải thể hoặc phá sản, người nắm cổ phần ưu đãi cổ tức được nhận lại phần tài sản tương ứng với vốn góp sau khi công ty thanh toán hết các khoản nợ và sau cổ phần ưu đãi hoàn lại, trước cổ phần phổ thông. Thứ tự cụ thể cần đối chiếu luật hiện hành.
Phù hợp với ai. Nhà đầu tư thụ động, quỹ hưu, thành viên gia đình không tham gia điều hành muốn có thu nhập đều đặn. Trong doanh nghiệp gia đình, cổ phần ưu đãi cổ tức là cách phân chia: người điều hành giữ cổ phần phổ thông có quyền biểu quyết, người không điều hành nhận cổ phần ưu đãi có dòng cổ tức ổn định.
Rủi ro cho công ty. Cam kết cổ tức cố định cao tạo áp lực dòng tiền giống một khoản nợ, nhưng không được trừ chi phí khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp như lãi vay. Công ty cần mô phỏng dòng tiền trong kịch bản xấu trước khi phát hành.
Cổ phần ưu đãi hoàn lại: gần với nợ hơn vốn
Cơ chế. Công ty cam kết hoàn lại vốn góp cho người nắm giữ theo yêu cầu của họ hoặc theo điều kiện ghi trên cổ phiếu, ví dụ sau một số năm hoặc khi xảy ra sự kiện cụ thể. Trên thực tế đây là công cụ lai giữa vốn chủ sở hữu và nợ.
Ghi nhận kế toán phức tạp. Theo chuẩn mực kế toán quốc tế, công cụ mà người phát hành có nghĩa vụ hoàn trả bằng tiền thường được phân loại là nợ phải trả chứ không phải vốn chủ sở hữu, dù mang tên cổ phần. Cách ghi nhận theo chuẩn mực Việt Nam và tác động lên các chỉ số tài chính cần trao đổi với kiểm toán viên trước khi phát hành.
Giới hạn bởi khả năng thanh toán. Việc hoàn lại vốn là đưa tiền ra khỏi công ty nên chịu nguyên tắc bảo vệ chủ nợ: công ty chỉ được hoàn lại khi sau đó vẫn bảo đảm thanh toán các khoản nợ. Người nắm giữ cần hiểu rằng cam kết hoàn lại không mạnh bằng quyền của chủ nợ.
Dùng khi nào. Khi nhà đầu tư muốn một lối thoát chắc chắn hơn cổ phần phổ thông nhưng công ty không muốn tăng nợ vay trên bảng cân đối theo cách thông thường, hoặc khi cần một công cụ huy động có thời hạn từ đối tác chiến lược.
Cổ phần ưu đãi trong gọi vốn đầu tư: điều Việt Nam khác thông lệ quốc tế
Trong đầu tư mạo hiểm quốc tế, nhà đầu tư thường nhận "cổ phần ưu đãi chuyển đổi" (convertible preferred) với một bộ quyền kết hợp: ưu tiên thanh lý (liquidation preference) nhận lại vốn trước khi cổ đông phổ thông được chia khi công ty bị bán, quyền chuyển đổi sang phổ thông, chống pha loãng, quyền biểu quyết như phổ thông. Đây là cấu trúc rất linh hoạt nhờ luật công ty Delaware cho phép công ty tự thiết kế loại cổ phần.
Luật Việt Nam khung chặt hơn: cổ phần ưu đãi cổ tức và hoàn lại thường không có quyền biểu quyết, và các loại ưu đãi khác cần có cơ sở trong điều lệ và pháp luật chứng khoán. Nhà đầu tư muốn vừa có quyền biểu quyết vừa có ưu tiên thanh lý thường gặp khó khi áp nguyên cấu trúc quốc tế. Giải pháp phổ biến là đầu tư vào công ty mẹ ở nước ngoài, hoặc nhận cổ phần phổ thông tại công ty Việt Nam và thoả thuận ưu tiên thanh lý, chống pha loãng qua thoả thuận cổ đông giữa các bên.
Thoả thuận phân chia tiền bán công ty khác tỷ lệ sở hữu giữa các cổ đông là thoả thuận dân sự giữa họ với nhau, không phải quyền gắn vào cổ phần theo luật doanh nghiệp, nên khả năng thi hành và hệ quả thuế cần được luật sư và chuyên gia thuế đánh giá. Đây là lĩnh vực mà quy định có thể thay đổi; doanh nghiệp nên kiểm hướng dẫn mới trước mỗi vòng gọi vốn.
Quy trình phát hành cổ phần ưu đãi ở công ty đang hoạt động
Phát hành cổ phần ưu đãi là thay đổi cấu trúc vốn, chạm vào quyền của mọi cổ đông. Trình tự gợi ý:
- Xác định mục tiêu và người nhận: giữ quyền kiểm soát, huy động từ nhà đầu tư thụ động, hay cung cấp lối thoát cho đối tác.
- Thiết kế điều kiện cụ thể: loại ưu đãi, mức cổ tức, điều kiện hoàn lại, quyền chuyển đổi, thứ tự ưu tiên; mô phỏng tác động lên dòng tiền và cổ đông phổ thông.
- Sửa điều lệ để quy định loại cổ phần, quyền và nghĩa vụ đi kèm; thông qua tại đại hội đồng cổ đông với tỷ lệ biểu quyết luật định.
- Thông qua phương án phát hành: số lượng, giá, đối tượng; nếu phát hành cho đối tượng chọn trước, giải trình lý do và cơ sở giá.
- Ký hợp đồng đăng ký mua, thu tiền qua ngân hàng, ghi sổ đăng ký cổ đông theo từng loại cổ phần.
- Phát hành cổ phiếu hoặc xác nhận sở hữu ghi rõ loại ưu đãi và điều kiện; đăng ký thay đổi vốn điều lệ.
- Theo dõi nghĩa vụ định kỳ: trả cổ tức ưu đãi, xử lý yêu cầu hoàn lại, chuyển đổi khi hết hiệu lực.
Lưu ý một chiều không ngược lại: cổ phần ưu đãi có thể chuyển đổi thành cổ phần phổ thông theo nghị quyết đại hội đồng cổ đông, nhưng cổ phần phổ thông không chuyển được thành cổ phần ưu đãi. Muốn tạo cổ phần ưu đãi phải phát hành mới.
Câu hỏi thường gặp
Cổ đông ưu đãi cổ tức có được dự họp đại hội đồng cổ đông không?
Thường không có quyền dự họp và biểu quyết các vấn đề chung. Ngoại lệ là khi đại hội xem xét nghị quyết làm thay đổi bất lợi quyền và nghĩa vụ của chính loại cổ phần đó; khi ấy họ có quyền biểu quyết và nghị quyết chỉ được thông qua khi đủ tỷ lệ tán thành của cổ đông cùng loại theo luật. Họ vẫn có các quyền khác của cổ đông như nhận thông tin.
Công ty TNHH có phát hành cổ phần ưu đãi được không?
Không. Công ty TNHH không phát hành cổ phần; vốn của nó chia theo phần vốn góp. Thành viên có thể thoả thuận phân chia lợi nhuận hay quyền quyết định khác tỷ lệ trong khuôn khổ luật và điều lệ, nhưng không có loại "phần vốn góp ưu đãi" như cổ phần ưu đãi. Muốn dùng công cụ này, công ty cần chuyển đổi sang công ty cổ phần.
Cổ phần ưu đãi có được tự do chuyển nhượng không?
Cổ phần ưu đãi cổ tức và hoàn lại về nguyên tắc được chuyển nhượng như cổ phần phổ thông, trừ hạn chế do điều lệ quy định và ghi trên cổ phiếu. Cổ phần ưu đãi biểu quyết thì bị hạn chế chuyển nhượng, chỉ trừ một số trường hợp như theo bản án có hiệu lực hoặc thừa kế. Người mua cần biết rõ loại và điều kiện của cổ phần mình mua.
Cổ phần ưu đãi cổ tức có phải trả cổ tức khi công ty lỗ không?
Phần cổ tức cố định được thiết kế không phụ thuộc kết quả kinh doanh từng năm, nhưng việc chi trả vẫn phải tuân thủ các điều kiện tài chính luật định và điều lệ. Điều lệ nên quy định rõ cổ tức chưa trả có được cộng dồn sang năm sau hay không. Người mua nên đọc kỹ điều kiện này vì đó là khác biệt lớn về giá trị.
Có nên dùng cổ phần ưu đãi để chia tài sản trong doanh nghiệp gia đình không?
Đây là công cụ phù hợp: người điều hành nắm cổ phần phổ thông có quyền biểu quyết, các thành viên không tham gia điều hành nhận cổ phần ưu đãi cổ tức với dòng thu nhập ổn định. Cách này tách quyền điều hành khỏi quyền thụ hưởng, giảm xung đột. Cần thiết kế cùng hiến chương gia đình và kế hoạch thừa kế, có tư vấn thuế.
Cổ phần ưu đãi có làm pha loãng cổ đông phổ thông không?
Có ở khía cạnh kinh tế: cổ đông ưu đãi được ưu tiên về cổ tức hoặc hoàn vốn nên phần còn lại cho cổ đông phổ thông nhỏ hơn. Về quyền biểu quyết, cổ phần ưu đãi cổ tức và hoàn lại thường không làm pha loãng vì không biểu quyết. Cổ phần ưu đãi biểu quyết thì pha loãng mạnh quyền biểu quyết của cổ đông phổ thông.