Công ty 50/50 là công ty mà hai cổ đông, hoặc hai nhóm, mỗi bên nắm đúng một nửa quyền biểu quyết; khi hai bên bất đồng, không quyết định nào cần đa số được thông qua và công ty rơi vào bế tắc (deadlock). Bế tắc không chỉ làm chậm chiến lược mà còn có thể làm tê liệt công việc pháp lý cơ bản: không thông qua được báo cáo tài chính, không bầu được người quản lý, không thay được người đại diện theo pháp luật, không quyết định được việc vay hay bán tài sản.
Cách phòng tốt nhất là đặt sẵn cơ chế khi soạn điều lệ và thoả thuận giữa các bên lúc quan hệ còn tốt: ai có phiếu quyết định ở vấn đề nào, chia lĩnh vực ra quyết định, quy trình leo thang, và cuối cùng là một cơ chế phá thế buộc một bên mua lại phần của bên kia, như điều khoản shotgun (Russian roulette) hay đấu giá kín (Texas shoot-out).
Pháp luật doanh nghiệp Việt Nam không có cơ chế riêng để toà án can thiệp giải quyết bế tắc trong công ty như một số hệ thống khác. Vì vậy cơ chế thoả thuận trước gần như là con đường thoát duy nhất ngoài thương lượng hoặc giải thể.
Vì sao người ta chọn 50/50 và vì sao nó dễ hỏng
Chia đôi là lựa chọn tự nhiên giữa hai người bạn, hai vợ chồng, hai doanh nghiệp liên doanh: không ai muốn tỏ ra coi trọng mình hơn, và chia đôi cảm giác công bằng. Ở giai đoạn đầu, khi hai bên cùng mục tiêu và gặp nhau hằng ngày, sự đồng thuận đến dễ dàng nên cấu trúc này không bộc lộ vấn đề.
Vấn đề xuất hiện khi lợi ích bắt đầu tách ra. Những nguồn chia rẽ phổ biến là: một bên làm việc toàn thời gian, bên kia chỉ góp vốn; một bên muốn tái đầu tư, bên kia muốn chia lợi nhuận; một bên muốn bán công ty, bên kia muốn giữ; thế hệ thứ hai của một bên tham gia; hoặc đơn giản là hai người không còn tin nhau. Tâm lý học đàm phán cho thấy khi quyền lực ngang nhau và không có lối thoát, xung đột có xu hướng leo thang vì không ai phải nhượng bộ.
Nên nhớ: bế tắc không chỉ xảy ra ở tỷ lệ đúng 50/50. Một công ty 60/40 mà điều lệ đòi tỷ lệ thông qua cao, hoặc cổ đông thiểu số có quyền phủ quyết, cũng có thể bế tắc ở những quyết định thuộc danh mục đó. Hội đồng quản trị có số thành viên chẵn chia đều cho hai bên là một nguồn bế tắc khác, ở cấp quản lý thay vì cấp sở hữu.
Hậu quả pháp lý và kinh doanh của bế tắc
Không thông qua được các nghị quyết bắt buộc. Báo cáo tài chính năm, phương án phân phối lợi nhuận, bầu hoặc miễn nhiệm người quản lý đều cần nghị quyết. Bế tắc kéo dài có thể khiến công ty vi phạm nghĩa vụ báo cáo và các nghĩa vụ hành chính khác.
Tranh chấp người đại diện theo pháp luật. Khi người giữ chức danh đại diện là người của một bên, bên kia không thay được; khi người đó bỏ đi hoặc bị vô hiệu hoá, công ty có thể không ai ký được hợp đồng, chứng từ ngân hàng. Tranh chấp con dấu và tài khoản ngân hàng là triệu chứng điển hình.
Mất khách hàng, nhân sự, đối tác. Bế tắc ở trên lan xuống dưới: nhân viên phải chọn phe, đối tác ngân hàng siết tín dụng khi thấy dấu hiệu tranh chấp, khách hàng lớn tìm nhà cung cấp khác. Giá trị công ty giảm nhanh trong khi hai bên tranh cãi về cách chia giá trị đó.
Giải thể cũng cần quyết định. Giải thể tự nguyện cần nghị quyết của chủ sở hữu, nên chính bế tắc có thể chặn luôn lối giải thể. Công ty rơi vào trạng thái không hoạt động nhưng không đóng được.
Khác biệt so với một số nước. Ở Anh, toà án có thể ra lệnh giải thể công ty với căn cứ "công bằng và hợp lý" khi quan hệ tin cậy giữa các thành viên đã đổ vỡ, theo hướng án lệ Ebrahimi v Westbourne Galleries. Luật Delaware của Mỹ cho phép toà chỉ định người quản lý tạm thời khi cổ đông bế tắc. Pháp luật Việt Nam chưa có cơ chế tương đương rõ ràng, nên thoả thuận trước có giá trị đặc biệt.
Các cơ chế phòng bế tắc nên viết sẵn
Phòng bế tắc nghĩa là giảm số tình huống phải đến bước cuối cùng. Các cơ chế dưới đây có thể kết hợp, và nên được viết vào điều lệ hoặc thoả thuận cổ đông từ đầu.
| Cơ chế | Cách hoạt động | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Tránh 50/50 ngay từ đầu | 51/49 kèm bảo vệ thiểu số bằng quyền phủ quyết hẹp | Luôn có người quyết định cuối cùng | Bên 49 phải chấp nhận vị thế thấp hơn |
| Phiếu quyết định của chủ tịch | Khi ngang phiếu trong hội đồng, chủ tịch quyết; có thể luân phiên chủ tịch theo năm | Đơn giản, nhanh | Thực chất chuyển quyền kiểm soát cho bên giữ ghế chủ tịch |
| Chia lĩnh vực quyết định | Một bên quyết định sản xuất, bên kia quyết định thương mại | Phù hợp khi mỗi bên có chuyên môn riêng | Nhiều quyết định chồng lấn giữa các lĩnh vực |
| Thành viên độc lập | Hội đồng có số lẻ, người thứ ba độc lập giữ phiếu cân bằng | Quyết định có cân nhắc chuyên môn | Khó tìm người được cả hai tin, chi phí |
| Thang leo thang | Bất đồng chuyển lên cấp cao hơn, rồi hoà giải trong thời hạn nhất định | Cho thời gian hạ nhiệt | Không tự giải quyết được bất đồng gốc |
| Chuyên gia quyết định vấn đề kỹ thuật | Bất đồng về định giá, kế toán giao cho chuyên gia độc lập kết luận | Nhanh hơn tố tụng | Chỉ áp dụng cho vấn đề đo lường được |
Chú ý về phiếu quyết định: trong công ty cổ phần, luật hiện hành có quy định về phiếu của chủ tịch hội đồng quản trị khi số phiếu ngang nhau, nhưng điều lệ có thể quy định khác; phiếu này không áp dụng cho biểu quyết của đại hội đồng cổ đông. Kiểm văn bản hiện hành và điều lệ trước khi dựa vào cơ chế này.
Shotgun và đấu giá kín: hai cơ chế phá thế phổ biến
Shotgun, hay Russian roulette: một bên đưa ra một mức giá cho mỗi cổ phần; bên kia buộc phải chọn hoặc bán phần của mình cho bên đề xuất ở giá đó, hoặc mua phần của bên đề xuất cũng ở giá đó. Logic giống cách chia bánh cổ điển: người cắt bánh chọn sau. Người đề xuất có động cơ đưa giá công bằng, vì giá thấp thì sẽ bị mua mất phần của mình với giá rẻ, giá cao thì phải trả nhiều nếu bên kia bán.
Texas shoot-out, hay đấu giá kín: mỗi bên nộp giá trong phong bì kín cho một người trung gian; bên trả giá cao hơn mua phần của bên kia ở giá mình đã đặt. Biến thể "Dutch auction" thì bên đặt giá thấp hơn được quyền chọn mua hay bán. Đấu giá kín hạn chế việc một bên chiếm lợi thế vì được đi trước hay đi sau.
Hai cơ chế đều có điểm yếu chung: chúng giả định hai bên có năng lực tài chính tương đương. Ví dụ giả định: bên A giàu tài chính, bên B là người sáng lập điều hành nhưng ít tiền. A kích hoạt shotgun với giá thấp hơn giá trị thật, biết rằng B không thu xếp được tiền để mua. B buộc phải bán rẻ. Vì vậy người yếu thế tài chính nên đòi các điều kiện bảo vệ: thời hạn đủ dài để thu xếp vốn, quyền mua trả chậm có bảo đảm, giá sàn theo thẩm định độc lập, hoặc chỉ cho kích hoạt sau một số năm.
Một điểm yếu khác là bất cân xứng thông tin: bên điều hành hằng ngày hiểu giá trị công ty hơn bên chỉ góp vốn. Quyền kiểm tra sổ sách và thời gian thẩm định trước khi phải trả lời giúp giảm bất cân xứng này. Dù vậy, chỉ cần tồn tại trong thoả thuận, shotgun đã có tác dụng lớn: hai bên biết rằng bế tắc kéo dài sẽ dẫn tới một cơ chế mà ai cũng có thể thua, nên thường tự thương lượng trước.
Các lựa chọn khác khi bế tắc đã xảy ra
Khi không có cơ chế thoả thuận sẵn, hai bên vẫn còn một số con đường. Không con đường nào dễ, nhưng biết trước giúp đàm phán thực tế hơn.
- Thương lượng mua lại có trung gian: một tổ chức thẩm định giá độc lập do hai bên cùng chọn đưa ra khoảng giá, hai bên đàm phán ai mua ai bán.
- Hoà giải thương mại: hoà giải viên chuyên nghiệp giúp hai bên tách lợi ích khỏi lập trường, theo tinh thần đàm phán dựa trên lợi ích của Fisher và Ury. Kết quả hoà giải thành có thể được công nhận theo thủ tục luật định.
- Cùng bán cho bên thứ ba: khi không ai đủ tiền mua phần của người kia, bán toàn bộ cho người ngoài và chia tiền theo tỷ lệ thường giữ được giá trị nhiều nhất.
- Chia tách công ty: nếu công ty có nhiều mảng, chia tách thành hai công ty, mỗi bên lấy một mảng, với điều kiện cân đối giá trị.
- Trọng tài hoặc toà án về các tranh chấp cụ thể: như huỷ nghị quyết, tranh chấp người đại diện, bồi thường. Nhưng cơ quan tài phán không thay hai bên ra quyết định kinh doanh.
- Giải thể và thanh lý: lối cuối cùng, thường giá trị thấp nhất vì tài sản bán thanh lý, và cũng cần quyết định của cả hai bên.
Trong thực tế, chi phí của bế tắc kéo dài thường lớn hơn khoản chênh lệch mà hai bên đang tranh cãi. Một phép tính đơn giản về giá trị công ty mất đi mỗi tháng bế tắc, đặt lên bàn, đôi khi đủ để thay đổi thái độ của cả hai bên.
Soạn điều khoản phá bế tắc: danh mục kiểm tra
Khi soạn điều lệ hoặc thoả thuận cho một công ty 50/50, danh mục sau giúp đảm bảo cơ chế phá thế hoạt động được khi cần.
- Định nghĩa "bế tắc" cụ thể: vấn đề nào, không thông qua được trong bao nhiêu cuộc họp liên tiếp hoặc trong thời hạn bao lâu.
- Quy định bước hạ nhiệt bắt buộc: thông báo bế tắc, gặp cấp cao nhất, hoà giải trong thời hạn nhất định.
- Chọn cơ chế phá thế phù hợp với năng lực tài chính hai bên: shotgun, đấu giá kín, hay quyền mua bán theo giá thẩm định.
- Quy định cách xác định giá: ai chọn tổ chức thẩm định, cơ sở giá trị, có áp dụng chiết khấu thiểu số không.
- Quy định thời hạn và phương thức thanh toán, bảo đảm thanh toán, hậu quả khi bên mua không trả được tiền.
- Xử lý các quan hệ khác: bảo lãnh cá nhân của bên bán cho khoản vay công ty, hợp đồng lao động, cam kết không cạnh tranh sau khi rời đi.
- Xác định thủ tục pháp lý đi kèm: chuyển nhượng, đăng ký thay đổi, thay người đại diện theo pháp luật.
- Chọn trọng tài cho tranh chấp phát sinh từ chính cơ chế phá thế.
Bước sáu thường bị quên: người bán ra đi nhưng vẫn đứng tên bảo lãnh cá nhân cho khoản vay của công ty. Cần điều khoản buộc bên mua thay thế bảo lãnh hoặc giải phóng người bán khỏi bảo lãnh trước khi hoàn tất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tránh hoàn toàn cấu trúc 50/50 không?
Không nhất thiết. Nhiều liên doanh 50/50 vận hành tốt nhiều năm khi có cơ chế quản trị rõ và mỗi bên đóng góp khác nhau. Vấn đề không phải tỷ lệ mà là thiếu cơ chế ra quyết định khi bất đồng. Nếu chọn 50/50, hãy dành thời gian soạn điều khoản phá bế tắc ngay từ đầu, khi hai bên còn thiện chí.
Shotgun có hợp pháp ở Việt Nam không?
Pháp luật không cấm thoả thuận kiểu shotgun giữa các cổ đông; nó là thoả thuận dân sự về quyền mua, nghĩa vụ bán. Tuy nhiên việc buộc một bên thực sự chuyển nhượng khi họ chống đối vẫn phải qua trọng tài hoặc toà án và thi hành án. Nên kết hợp với cơ chế bảo đảm như ký quỹ cổ phần và phạt vi phạm để tăng tính thi hành.
Ai nên giữ chức người đại diện theo pháp luật trong công ty 50/50?
Luật cho phép công ty có nhiều người đại diện theo pháp luật và điều lệ phân chia quyền hạn. Trong công ty 50/50, có thể mỗi bên một người với phạm vi rõ ràng, hoặc một người nhưng các giao dịch lớn cần hai chữ ký. Phân chia mơ hồ dễ dẫn tới tranh chấp ai được ký, nên ghi cụ thể trong điều lệ.
Khi đã bế tắc, có thể nhờ cơ quan nhà nước can thiệp không?
Cơ quan đăng ký kinh doanh không giải quyết tranh chấp nội bộ. Toà án hoặc trọng tài giải quyết các tranh chấp cụ thể như hiệu lực nghị quyết, quyền đại diện, bồi thường, nhưng không ra quyết định kinh doanh thay cổ đông. Vì vậy đường ra chủ yếu vẫn là thương lượng, hoà giải hoặc một bên mua lại.
Có thể đặt cơ chế phá thế sau khi đã thành lập công ty nhiều năm không?
Có, nếu cả hai bên đồng ý sửa điều lệ hoặc ký thoả thuận mới. Thời điểm tốt là khi có sự kiện tự nhiên như tăng vốn, gia hạn vay, có thành viên mới, hoặc sau một bất đồng nhỏ vừa giải quyết xong. Đề xuất khi quan hệ đã xấu thường bị bên kia nghi ngờ có ý đồ.
Shotgun có công bằng với bên ít tiền hơn không?
Thường là không, nếu không có điều kiện bảo vệ. Bên giàu hơn có thể đặt giá thấp biết rằng bên kia không đủ tiền mua. Các bảo vệ gồm thời hạn thu xếp vốn đủ dài, được trả chậm có bảo đảm, giá sàn theo thẩm định độc lập, hoặc chọn đấu giá kín thay vì shotgun. Bên yếu thế nên đàm phán những điều kiện này trước khi ký.